Tırtıl Besiciliğinde Larva Dönüşüm Aşamaları

Tırtıl beslemek, evcil hayvan dünyasında hem en ucuz hem de en kısa süreli deneyimlerden biri. Bir kediyle on beş yıl, bir papağanla belki kırk yıl yol yürürsünüz; tırtılla ise birkaç hafta. Yine de bu birkaç hafta, canlı bir organizmanın tamamen başka bir bedene dönüşmesini izlemek anlamına geliyor. Aşağıda hem tırtıl kelebek dönüşümü sürecini adım adım, hem de "bana uygun mu?" sorusunun cevabını bulacaksınız.

Neden tırtıl? Kedi, köpek, hamster yerine mantıklı mı?

Karşılaştırma yapıyorsanız tırtılı bir "evcil hayvan" değil, bir gözlem projesi olarak düşünmek daha doğru. Sevgi bağı kurmazsınız, isminize gelmez, kucağınıza oturmaz. Ama:

• Maliyeti neredeyse sıfırdır; yem yerine taze yaprak toplarsınız.
• Ses çıkarmaz, koku yapmaz, tüy dökmez — alerjisi olanlar veya komşu duyarlılığı yüksek binalarda yaşayanlar için sorun oluşturmaz.
• Küçük bir apartmanda bir kavanoz kadar yer tutar.
• Süre kısadır: tatile giderken bakıcı derdi çıkmaz, çünkü çoğu tür üç-dört haftada döngüyü tamamlar.

Buna karşılık çocuğunuz "arkadaş" arıyorsa tırtıl onu tatmin etmez. Bu durumda hamster, kobay ya da köpek-kedi karşılaştırmasına bakmanız daha isabetli olur. Tırtıl, uzun ömürlü bir dost değil, kısa ve öğretici bir deneyimdir.

Hangi tırtılı almalıyım?

Kendi bölgenizde doğal olarak bulunan, yaprağını kolayca bulabileceğiniz türler en güvenlisi. Klasik seçim ipek böceği (dut yaprağı) veya bahçenizde yakaladığınız yerel bir türdür. Kural şu: tırtılı hangi bitkinin üzerinde bulduysanız, o bitkinin yaprağıyla beslenir. Çoğu tırtıl tek bir bitki grubuna bağımlıdır ve "başka yaprak da yer" varsayımı açlıkla sonuçlanır. Dut yaprağı bulamayacaksanız ipek böceğine hiç başlamayın.

Adım adım süreç

1. Barınağı hazırlayın. Geniş ağızlı bir cam kavanoz, plastik saklama kabı veya file kafes yeter. Kapağa hava delikleri açın ama tırtılın kaçamayacağı incelikte olsun. Tabana kağıt havlu koyun; toprak koymayın, nem kontrolünü zorlaştırır.
2. Yaprağı doğru verin. Günde bir kez taze yaprak. Yaprakları yıkayıp iyice kurulayın; ıslak yaprak küf ve bağırsak sorunu yapar. İlaçlı bahçelerden, yol kenarından yaprak toplamayın.
3. Temizliği günlük yapın. Tırtıl çok yer, çok dışkılar. Kağıt havluyu her gün değiştirin. Kirli zemin, dönüşümün en büyük düşmanı olan bakteriyel enfeksiyonların kaynağıdır.
4. Gömlek değiştirme dönemlerini tanıyın. Tırtıl büyürken derisini birkaç kez atar. Bu sırada hareketsiz kalır, yemez, rengi solar. Hasta sanıp müdahale etmeyin. Dokunmak, deri değişimini bozar ve ölümcül olabilir.
5. Pupa için yer verin. Son dönemde tırtıl huzursuzlaşır, kabın içinde gezinir, yemeyi bırakır. Artık tırmanacak dikey bir yüzeye ihtiyacı var: ince dallar, kağıt havlu ruloları veya kabın tavanına asılabileceği pürüzlü bir yüzey. Alan yetersizse pupa çarpık oluşur.
6. Pupa dönemine dokunmayın. Krizalit veya koza oluştuktan sonra iş sabra döner. Bu dönem türe göre bir-üç hafta sürer. Nemi orta seviyede tutun: haftada iki-üç kez kabın kenarına hafif su püskürtün, doğrudan pupanın üzerine değil. Aşırı kuru ortamda kelebek kanatları yapışık çıkar.
7. Çıkış anını bekleyin. Krizalit koyulaşıp kanat deseni içeriden görünmeye başladığında çıkış bir-iki gün içindedir. Kelebek çıktığında kanatları buruşuk ve nemlidir; asılı kalıp kanatlarını açması birkaç saat sürer. Bu esnada kabı sarsmayın, kelebeğe kesinlikle dokunmayın.
8. Salıverin ya da kısa süre besleyin. Kanatlar tamamen sertleştikten sonra, ılık ve rüzgârsız bir günde doğaya bırakmak en doğrusu. Bir-iki gün tutacaksanız, pamuğa emdirilmiş şekerli su veya dilimlenmiş olgun meyve yeterlidir.

Sık yapılan hatalar

• Yaprağı buzdolabında günlerce bekletmek: Solmuş yaprak yeterli su vermez, tırtıl susuzluktan zayıf kalır. Su kabı koymaya da gerek yok; tırtıl suyu yapraktan alır ve kaba düşüp boğulur.
• Aynı kaba çok tırtıl koymak: Kalabalık, hastalık yayılımını ve pupa yeri kavgasını tetikler. Bir litrelik hacme bir-iki tırtıl.
• Krizaliti elle çevirip incelemek: İç dokular sıvı hâlde yeniden düzenlenir; sarsıntı kalıcı hasar bırakır.
• Doğrudan güneşe koymak: Cam kavanoz fırına döner. Aydınlık ama gölge bir raf ideal.
• Kelebeğin kanatlarına yardım etmeye çalışmak: Buruşuk kanadı açmaya çalışmak neredeyse her zaman kalıcı sakatlıkla sonuçlanır.
• Kışa doğru salıvermek: Bazı türler pupa hâlinde kışlar. Soğukta çıkan kelebeğin doğada şansı yoktur; serin ve karanlık bir yerde beklemesine izin verin.

Karar aşamasındakiler için özet tablo